Η ετυμολογία ενός ευφημισμού

Στο Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής (ΛΚΝ), στο ενδόλημμα κουτάκι του λήμματος κουτί, βρίσκουμε την ακόλουθη σημασία:

3. (οικ.) το γυναικείο αιδοίο. 

(Η συντομογραφία (οικ.) δηλώνει το οικείο επίπεδο ύφους.)


Η σημασία αυτή απουσιάζει από όλα σχεδόν τα λεξικά. Δεν υπάρχει στο Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας (ΛΝΕΓ), στο Μείζον Ελληνικό Λεξικό (ΜΕΛ), στο Νέο Ελληνικό Λεξικό (ΝΕΛ) της Εκδοτικής Αθηνών, στο Χρηστικό Λεξικό της Νεοελληνικής Γλώσσας (ΧΛΝΓ), αν και πρόκειται για γνωστή σημασία με καθιερωμένη χρήση, όπως διαπιστώνουμε παρακολουθώντας το ακόλουθο βίντεο.

 

Στο διαδικτυακό λεξικό της αργκό slang.gr υποστηρίζεται πως η μεταφορική, ευφημιστική χρήση του κουτιού (όχι του υποκοριστικού κουτάκι) για το αιδοίο προέρχεται από την αγγλική γλώσσα (προφανώς ως μεταφραστικό δάνειο), στην οποία επίσης η χρήση είναι αργκοτική. Πιστεύω ωστόσο πως η συγκεκριμένη ετυμολογική πρόταση δεν ευσταθεί, και αυτή η παρετυμολογία αποτελεί την κατάλληλη ευκαιρία για να ερευνήσουμε έναν τρόπο ερμηνείας ομοιοτήτων που δεν οφείλονται σε γλωσσική επαφή.
Πολλές φορές η γνώση της αγγλικής μάς παραπλανά και μας οδηγεί εύκολα και ανεξέταστα στο συμπέρασμα ότι κάποιες κοινές εκφράσεις ή μεταφορές μπορεί να προέρχονται από την επιρροή της αγγλικής, δεδομένου του ηγεμονικού ρόλου της. Στην προκειμένη περίπτωση πιθανότατα έχουμε μία μεταφορά που παράγεται αξιοποιώντας τις εννοιολογικές δομές της ανθρώπινης σκέψης με αποτέλεσμα να εμφανίζεται παράλληλα σε διαφορετικές γλώσσες (π.χ. doos, που σημαίνει επίσης «κουτί» στα Ολλανδικά, Scheide [=θήκη] στα Γερμανικά· ο ανατομικός όρος vagina προέρχεται από την αντίστοιχη λατινική, η οποία έχει τη σημασία «θήκη σπαθιού», ενώ και η λέξη κολεός της αρχαίας Ελληνικής σήμαινε θηκάρι σπαθιού και σήμερα είναι ανατομικός όρος για τον κόλπο (από τον οποίο παράγονται και σύνθετα, όπως ο κολεόσπασμος). Παρατηρούμε τη γλωσσική πραγμάτωση ενός αντιληπτικού σχήματος το οποίο συνδέει την έννοια του ατόμου με την έννοια του δοχείου, όπως υποστηρίζεται στο αγγλικό λεξικό της αργκό The Oxford Handbook of Taboo Words and Language του Keith Allan (σελ. 57, Oxford University Press, 2019). Ο συμβολισμός του αιδοίου με κάποια μορφή δοχείου παρατηρείται και από τον Φρόιντ, ο οποίος στο βιβλίο του Η ερμηνεία των ονείρων παρατηρεί: «Κουτιά κάθε σχήματος και χρήσης, κιβώτια, ερμάρια, θερμάστρες αντιστοιχούν στο γυναικείο σώμα, όπως επίσης σπηλιές, πλοία και όλα τα είδη δοχείων» (σελ. 315, μετάφραση: Λευτέρης Αναγνώστου, εκδόσεις  Επίκουρος, 1993)· ο Φρόιντ συνεχίζει αναφέροντας ένα παράδειγμα συμβολισμού του γυναικείου σώματος με κάστρο αναφερόμενος στο τραγούδι για τον «Κόμητα Έμπερσταϊν» του Ούλαντ: απόψε ένα κάστρο βρίσκεται σε κίνδυνο (Heut' Nacht wird ein Schlößlein gefährdet sein).
Ευρεία χρήση της συγκεκριμένης μεταφοράς μπορούμε να διαπιστώσουμε και στην τέχνη. Στην αγγλική γραμματεία η μεταφορική χρήση του κουτιού ως γυναικείου γεννητικού οργάνου μαρτυρείται για πρώτη φορά σε ανώνυμο ποίημα των τελών του 15ου αι. με τίτλο Hey noyney: Ser John to me is proferyng / for hys plesure ryght well to pay / and in my box he puttes hys offryng / I have no powre to say hym nay (σελ. 143, Anthology of Ancient Medival Woman's Song, Anne L. Klinck, εκδ. Palgrave Macmillan US, 2004). Επίσης απαντάται και στον Σέξπιρ (Τέλος Καλό, Όλα Καλά, πράξη 2η, σκηνή 3η):  He wears his honour in a box, unseen, / That hugs his kicky-wicky here at home. Στον κινηματογράφο, σε σύγχρονες ταινίες, διαπιστώνουμε τη χρήση του αργκοτικού όρου σε λογοπαίγνιο σχετικό με το κουτί της Πανδώρας στην ταινία Notting Hill (I knew a girl in school named Pandora. Never got to see her box though) και στο Ted (That's cause everyone's mouth is usually full of your wife's box). Τέλος, στο τραγούδι Rider του Will Oldham ακούμε τους στίχους: lady's got a box pressed into my face / and a belt of beads draped around her waist.

 

 

Stand, as if a man were author of himself

Ο γυμνασιάρχης, λέει, έγινε πέρσι ένα μικρό επεισόδιο. Ο Ραλλίδης είπε στην τάξη του, ώρα διδασκαλίας, πως όλοι οι αρχαίοι τραγικοί δεν αξίζουν, όλοι μαζί, τρεις στίχους του Σαίξπηρ. Άκου πράμα και να διδάσκει σ' όλη τη ζωή τους αρχαίους. Του το παρατήρησε αμέσως ο γυμνασιάρχης. Αυτός σήκωσε τις πλάτες του, κούμπωσε το παλτό του και δεν καταδέχτηκε ν' απαντήσει. 

σελ. 127-128 «Η διαθήκη του καθηγητή», Το τέλος της μικρής μας πόλης. 

Δημήτρης Χατζής. Εκδόσεις «Το Ροδακιό», Αθήνα 1999.

"O! a kiss / Long as my exile, sweet as my revenge!" (Coriolanus, Act V, scene 3)

Σήμερα συμπληρώνονται 400 χρόνια από το θάνατο του Σέξπιρ. Για την επέτειο θα αρκούσε η φράση του Αλ Πατσίνο από την ταινία Looking for Richard: Whatever I 'm saying, I know Shakespeare said it. Το έργο του καλύπτει όλο το φάσμα του ανθρώπινου βίου. Ζούμε όλοι ασυνάρτητες ζωές σαν κι αυτή που περιγράφει ο Μακβέθ στο μονόλογό του κι έπειτα εξαφανιζόμαστε από τη σκηνή. Αρκετές φορές έχω νιώσει ότι για όλα ο Σέξπιρ έχει γράψει κάτι. Και τώρα που θέλω να γράψω κάτι για αυτόν νιώθω ότι όλοι τα έχουν πει όλα. Χρόνια πριν μου είχε κάνει εντύπωση μια φράση από διήγημα του Δημήτρη Χατζή: όλοι οι αρχαίοι τραγικοί δεν αξίζουν, όλοι μαζί, τρεις στίχους του Σαίξπηρ. Ίσως ένας τέτοιος έπαινος είναι αρκετός. Όμως δε θα ασχοληθώ με επαίνους και με αναλύσεις. Γράφω αυτό το κείμενο για να το αφιερώσω στον Κοριολανό. Ένας ορφανός στίχος του Αρχίλοχου αναφέρεται στο μύθο της αλεπούς και του σκαντζόχοιρου: πολλά τεχνάσματα κατέχει η αλεπού, αλλά ο σκαντζόχοιρος μόνο ένα, ένα σπουδαίο (πόλλ' οἶδ' ἀλώπηξ, ἀλλ' ἐχῖνος ἓν μέγα). Αυτή η διαίρεση των χαρακτήρων διαγράφεται στον μυθικό Αίαντα. Το μόνο πράγμα που γνωρίζει καλά ο ήρωας των Αχαιών, ο πιο αντρειωμένος μετά τον Αχιλλέα, είναι η γενναιότητα, όπως ο σκαντζόχοιρος έχει μόνο τα αγκάθια του. Ο Οδυσσέας είναι πολυμήχανος, μια αλεπού που μηχανεύεται το Δούρειο Ίππο για να μπει στην Τροία.

There is differency between a grub and a butterfly;
yet your butterfly was a grub. This Coriolanus is grown
from man to dragon: he has wings; he's more than a
creeping thing. (Coriolanus, Act V, Scene 4)

Ο Κοριολανός είναι φτιαγμένος από τη στόφα του Αίαντα. Το μόνο αίσθημα που έχει είναι η υπερηφάνεια. Όταν επιτίθεται στους Βόλσκους είναι αυτός που οδηγεί το στρατό της Ρώμης και μέσα στην Κοριόλη νικά μόνος του τους αντιπάλους ψάχνοντας να αναμετρηθεί με τον ισχυρότερο εχθρό, τον Τούλλο Αουφίδιο. Ο θρίαμβος στην Κοριόλη τού εξασφαλίζει το όνομα Κοριολανός, όμως, όταν οι πολίτες της Ρώμης τον εξορίζουν, η πληγωμένη του υπερηφάνεια τον κάνει να στραφεί στους Βόλσκους για να εκδικηθεί την πόλη του. O Κοριολανός δεν γνωρίζει όρια. Πατρίδα, οικογένεια χάνουν τη σημασία τους: I'll never / Be such a gosling to obey instinct, but stand, / As if a man were author of himself / And knew no other kin.

“Our virtues lie in the interpretation of time”, παραδέχεται και αυτό είναι ένα κλειδί για τη διαχρονική αντιμετώπιση του συγκεκριμένου δράματος. Στη ναζιστική Γερμανία η συγκεκριμένη τραγωδία γνώρισε ιδιαίτερη απήχηση: η σύγκρουση του ήρωα με τον λαό της Ρώμης ερμηνεύτηκε ως σύγκρουση των επιδιώξεων ενός ενάρετου ηγέτη με τον χυδαίο όχλο. Άλλοτε αυτή η σύγκρουση ερμηνεύτηκε μέσα από την αντίθεση της ατομικής ελευθερίας και του κοινωνικού ελέγχου. 

Πρόκειται για μία δύσκολη τραγωδία αφού ο θεατής δεν μπορεί να ταυτιστεί με τον ήρωα ή με τον αγώνα τού γενναίου στρατιώτη που, όταν εξορίζεται άδικα από τη Ρώμη, επιστρέφει επικεφαλής του στρατού των εχθρών της για να την εκδικηθεί. Μέσα στην πόλη που εκδικείται πολιορκώντας τη βρίσκονται η μητέρα, η σύζυγος, ο γιος του. Αυτά ακριβώς τα στοιχεία έκαναν το έργο κατάλληλο για το επικό θέατρο του Μπρεχτ, αφού υπηρετούν την αποστασιοποίηση του θεατή.  Τη διασκευή που ετοίμαζε ο Μπρεχτ δεν πρόλαβε να την ολοκληρώσει.

Ο ήρωας οδηγείται στη δική του καταστροφή από την άκρα συνέπεια στις αξίες του. Όπως η Αντιγόνη, δεν ξέρει να υποχωρεί στην επερχόμενη συμφορά, (εἴκειν δ' οὐκ ἐπίσταται κακοῖς), αλλά δεν έχει ένα ανώτερο ιδανικό, όπως εκείνη. Δε θα μπορούσε να είναι πιο ανεξάρτητος από την κοινωνία του - ίσως θα μπορούσε, αν τελικά έκαιγε τη Ρώμη. Το πιο γοητευτικό στοιχείο είναι ίσως αυτό: δεν έχει ιερό σκοπό, δεν ζητά αποδοχή, δεν προσπαθεί να δικαιολογήσει τις πράξεις του, θεωρείται τέρας και όμως είναι άνθρωπος. Και ποιος θα μπορούσε να πει ότι δεν είναι; Μόνο ο Μενένιος, που υμνεί τον εκδικητικό Κοριολανό: υπάρχει διαφορά ανάμεσα σε μια κάμπια και μια πεταλούδα, όμως η πεταλούδα σου κάποτε ήταν κάμπια. Ο Κοριολανός έχει γίνει από άνθρωπος δράκοντας, έχει φτερά, δεν είναι ένα πράγμα που σέρνεται.