Υπάρχει βαλκανική λογοτεχνία;

 Στην 22η Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης -όπου τιμώμενη χώρα είναι η Βουλγαρία- έγινε η παρέμβαση της καθηγήτριας πανεπιστημίου και μεταφράστριας Αλεξάνδρας Ιωαννίδου σχετικά με τις λογοτεχνίες των βαλκανικών χωρών. Η άποψη την οποία διατύπωσε στην ομιλία της μπορεί να συνοψιστεί στην πρόταση «δεν υπάρχει βαλκανική λογοτεχνία». 
    Για να υποστηρίξει αυτή την άποψη αρχικά αναφέρθηκε σε προ εικοσαετίας συνομιλία της στην οποία είχε υποστηρίξει πως «δεν υπήρχε βαλκανική λογοτεχνία επειδή αφενός δεν υπήρχε στοιχειώδης γνώση των λογοτεχνιών μας» και αφετέρου επειδή «τα Βαλκάνια έμοιαζαν να είναι ένα κατασκεύασμα που προέκυπτε από πολιτικές συγκυρίες και ιστορικές συμπτώσεις». Στην ομιλία της αναφέρθηκε επίσης στα «φαντασιακά κατασκευάσματα της Δύσης», εννοώντας πως η βαλκανικότητα έχει επιβληθεί από τους Δυτικούς, καθρεφτίζοντας την ιδέα τους για τα Βαλκάνια, και ότι δεν είναι κάτι που προκύπτει από τους ίδιους τους Βαλκάνιους. Στο τέλος μετέφερε την ελπίδα του ποιητή Αλεξάντρ Κιόσεφ για λογοτέχνες που «θα έφευγαν από τον ασφυκτικό κλοιό και τον καταναγκασμό του φαντασιακού των περιφερειακών λογοτεχνιών και θα μιλούσαν ως κοσμοπολίτες τόσο για τις πατρίδες όσο και για τη διεθνή εμπειρία τους».  
    Είναι πράγματι γνωστά τα στερεότυπα των Δυτικών για τα Βαλκάνια: ντόπιες κουλτούρες με έντονο φολκλόρ, κυριαρχία των παραδόσεων, άνθρωποι θρησκόληπτοι, συναισθηματικά παράφοροι, βυθισμένοι σε οικογενειακές, εθνικές, θρησκευτικές έριδες, μια περιοχή εγκλωβισμένη σε πολιτισμική, πολιτική, οικονομική, τεχνολογική καθυστέρηση σε σχέση με τη Δυτική και Βόρεια Ευρώπη. Δεν είναι τυχαία η απήχηση του Ζορμπά στη Δύση ή η βράβευση των ταινιών «Άντεργκραουντ» του Κουστουρίτσα και «Πριν τη Βροχή» του Μάντσεφσκι. Ωστόσο, αν αφαιρέσουμε τις στερεοτυπικές αντιλήψεις για τα Βαλκάνια, μήπως απομένει κάτι που συνδέει τις λογοτεχνίες της περιοχής με τέτοιο τρόπο ώστε να μπορούμε να μιλάμε για «βαλκανική λογοτεχνία»;
    Τα λόγια του Βούλγαρου ποιητή Κιόσεφ που παρέθεσε η δρ. Ιωαννίδου δημιουργούν την αίσθηση μιας ψευδούς διχοτόμησης ανάμεσα αφενός στη λογοτεχνία που γράφεται μέσα σε ασφυκτικές συνθήκες καταναγκαστικής αποτύπωσης του φαντασιακού των περιφερειακών λογοτεχνιών και αφετέρου στην κοσμοπολίτικη γραφή. Και επιπλέον δεν έχουμε μόνο την πλάνη αυτού του ψευδούς διλήμματος, αλλά και μια αξιολογική ιεράρχηση: είτε θα γράφεις ως κοσμοπολίτης, κάτι που είναι κριτήριο ποιοτικής γραφής, είτε θα γράφεις με μια τοπική, εθνική φωνή και θα γράφεις κακή λογοτεχνία, εγκλωβισμένη στο εθνικό φαντασιακό. Αυτή η αξιολόγηση περιέχει την αμφίβολη ιδέα ότι στον κοσμοπολιτισμό δεν υπάρχει φαντασιακό. 
    Όμως, ποιος είναι αυτός ο κοσμοπολιτισμός και πού φύεται; Ποιες είναι οι αξίες, οι θεματικές και η αισθητική του; Πόσο παγκόσμιος και πανανθρώπινος είναι; Αν κοσμοπολιτισμός είναι να μεταφέρουμε στις λογοτεχνίες των Βαλκανίων τους προβληματισμούς και την αισθητική της Δύσης, τότε μιλάμε για τον παλιό καλό ευρωκεντρισμό. Πάλι η βαλκανική λογοτεχνία θα πρέπει να απορροφήσει μια εκδοχή του φιλελεύθερου, προοδευτικού κοσμοπολιτισμού που κυριαρχεί στους ακαδημαϊκούς και εκδοτικούς χώρους της Δύσης. Πάλι ο βαθμός της συμμόρφωσης με τα παραπάνω θα γίνεται το κριτήριο της λογοτεχνικής αξίας. 
    Αναφερόμενη στο σήμερα η δρ. Ιωαννίδου παρατηρεί πως «οι νέοι λογοτέχνες πέταξαν τη στολή του εξωτικού Βαλκάνιου [...] και ανέδειξαν την πανανθρώπινη μοίρα του σήμερα, το πόσο ίδιοι είμαστε, το πόσο κοινή είναι η μοίρα όλων των ανθρώπων [...] κατέρριψαν τη λογοτεχνία ως στοιχείο ιδιατερότητας, ως αντιπροσωπευτική του εξωτικού». Κλείνει με τη διαπίστωση ότι από το 2006 ως το 2026 έχουν γίνει πολλά βήματα όχι προς μια «ανύπαρκτη [...] φολκλορίστικη και επιβεβλημένη άνωθεν βαλκανική λογοτεχνία». 
    Τελικά δεν υπάρχει βαλκανική λογοτεχνία; Τελικά η μόνη καλή λογοτεχνία είναι η κοσμοπολίτικη; Τα Βαλκάνια δεν έχουν μια κοινή ιστορία και κοινά βιώματα ώστε να τα καθρεφτίζει η λογοτεχνία; Η ίδια η καθηγήτρια και μεταφράστρια βάζει ένα αυτογκόλ αφηγούμενη πως, όταν μετέφραζε σκηνές με παραδοσιακές στολές σε εθνικές εορτές από το «Χρονοκαταφύγιο» του Γκεόργκι Γκοσποντίνοφ, στην Ελλάδα ετοιμάζονταν οι φιέστες για τα διακόσια χρόνια από την επανάσταση του 1821. Τότε, περιγράφοντας στον συγγραφέα τις παρόμοιες σκηνές που εκτυλίσσονταν στην Ελλάδα, διαπίστωσαν πως αυτό είναι ένα κοινό μας χαρακτηριστικό. Μέσα σε μια ομιλία που αρνείται την βαλκανική λογοτεχνία, η ομιλήτρια παραδέχτηκε ένα βαλκανικό χαρακτηριστικό που εντόπισε στο βιβλίο του «κοσμοπολίτη» Γκοσποντίνοφ. 
    Και δεν είναι το μόνο κοινό βαλκανικό χαρακτηριστικό η συσπείρωση γύρω από τις εθνικές ιδεολογίες. Τα βαλκανικά κράτη προέκυψαν μέσα από τη σταδιακή κατάρρευση της μακραίωνης οθωμανικής κυριαρχίας, μοιράζονται ένα κοινό παρελθόν. Τραυματίστηκαν από τους πολέμους, τις εθνοκαθάρσεις και την προσφυγιά. Μοιράζονται λοιπόν κοινά τραύματα, κοινή ιστορική πορεία και, τα περισσότερα κράτη, κοινό μεταπολεμικό παρελθόν ως σοσιαλιστικές δημοκρατίες μέχρι το 1990. Και μετά το 1990 η κοινή μοίρα: διαφθορά, υπογεννητικότητα, οικονομική κρίση, μετανάστευση. Τέτοια φαινόμενα υπάρχουν και σε άλλα μέρη του κόσμου. Όμως όλα μαζί συνιστούν ένα αποτύπωμα βαλκανικό. 
    Αντί για επίλογο αξίζει να αναρωτηθούμε τι είναι η βαλκανική φωνή στη λογοτεχνία. Είναι γεγονός πως δεν έχουμε ένα κοινό λογοτεχνικό ρεύμα, όπως συνέβη με το λατινοαμερικάνικο boom, που εκφράστηκε μέσα από συγγραφείς διαφόρων κρατών της Λατινικής Αμερικής. Είναι αληθής η παρατήρηση της δρ. Ιωαννίδου ότι οι συγγραφείς των Βαλκανίων δεν έχουν «στοιχειώδη γνώση των λογοτεχνιών μας». Ωστόσο αυτό που λέμε βαλκανική λογοτεχνία δεν πρέπει να θεωρείται από την αρχή ως το τέλος μια ταυτότητα επιβεβλημένη από τους Δυτικούς. Δεν χρειάζεται καν να υπάρχει μία βαλκανική ταυτότητα για να υπάρχει βαλκανική λογοτεχνία: υπάρχει το κοινό παρελθόν, οι κοινές εμπειρίες και μια κοινή θεματική, που μπορούμε να τα εντοπίσουμε σε λογοτέχνες των Βαλκανίων.